Od 1 sierpnia 2026 roku zmienił się podstawowy sposób prowadzenia profilaktyki raka szyjki macicy w ramach NFZ. Klasyczna cytologia, która przez dziesięciolecia była symbolem badań przesiewowych kobiet, została zastąpiona testem HPV HR z genotypowaniem. Badanie nie szuka w pierwszej kolejności nieprawidłowych komórek szyjki macicy, lecz materiału genetycznego typów wirusa brodawczaka ludzkiego związanych z wysokim ryzykiem rozwoju nowotworu. To fundamentalna zmiana podejścia - system próbuje wykryć główny czynnik prowadzący do raka jeszcze zanim u części kobiet pojawią się zaawansowane zmiany komórkowe.

Nowy wynik może jednak wywoływać zupełnie nowe pytania. Co właściwie oznacza napis "HPV HR dodatni"? Czy oznacza, że kobieta ma raka? Czy infekcja wymaga leczenia? Czy trzeba natychmiast wykonywać biopsję? Odpowiedź na najważniejsze pytanie jest uspokajająca: dodatni HPV HR nie jest diagnozą raka. Informuje, że w pobranej próbce wykryto wirusa należącego do grupy wysokiego ryzyka onkogennego. Dopiero kolejne etapy oceny pokazują, czy zakażeniu towarzyszą zmiany w komórkach szyjki macicy i czy konieczna jest pogłębiona diagnostyka.

Co dokładnie zmieniło się w cytologii na NFZ od 1 sierpnia 2026 roku?

Od sierpnia podstawowym badaniem przesiewowym w Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy jest test HPV HR z genotypowaniem. Tradycyjna cytologia nie jest już wykonywana jako standardowe pierwsze badanie każdej kobiecie zgłaszającej się do programu. Materiał nadal pobiera się z szyjki macicy podczas krótkiej wizyty, ale później trafia on do analizy molekularnej. Laboratorium sprawdza, czy w próbce znajduje się DNA lub RNA wirusa HPV należącego do grupy typów o wysokim potencjale onkogennym.

Zmiana nie oznacza całkowitej rezygnacji z oceny cytologicznej. Cytologia nadal występuje w programie, ale w nowej roli. Jeżeli HPV HR nie zostanie wykryty, zwykle nie ma potrzeby wykonywania dodatkowej cytologii. Jeżeli natomiast wynik HPV HR jest dodatni, z tej samej pobranej wcześniej próbki wykonuje się cytologię na podłożu płynnym LBC. Program został więc skonstruowany etapowo - najpierw identyfikuje kobiety z obecnością wirusa wysokiego ryzyka, a następnie dokładniej ocenia komórki właśnie w tej grupie.

Co oznacza dodatni wynik testu HPV HR?

Dodatni wynik oznacza, że w pobranym z szyjki macicy materiale wykryto materiał genetyczny co najmniej jednego typu HPV należącego do grupy wysokiego ryzyka onkogennego. Nie informuje natomiast sam w sobie, czy na szyjce macicy występują już zmiany przedrakowe albo nowotworowe. Jest przede wszystkim sygnałem, że pacjentka powinna zostać objęta dokładniejszą oceną i odpowiednim harmonogramem dalszych badań.

Właśnie dlatego wynik dodatni nie powinien być interpretowany jak rozpoznanie choroby nowotworowej. HPV jest bardzo częstym wirusem i większość zakażeń nie prowadzi do raka. Szczególnego znaczenia nabierają zakażenia wysokiego ryzyka, które utrzymują się przez dłuższy czas. Nowoczesny program przesiewowy próbuje wychwycić właśnie te kobiety, u których dalsza obserwacja ma największe znaczenie. Dzięki temu można wykrywać zmiany na długo przed momentem, w którym mogłyby stać się zaawansowanym nowotworem.

Czy dodatni HPV HR oznacza, że kobieta ma raka szyjki macicy?

Nie. To najważniejsza informacja, którą warto zapamiętać po otrzymaniu dodatniego wyniku. Test HPV HR nie jest testem rozpoznającym raka. Wykrywa wirusa, którego przetrwała obecność jest głównym czynnikiem rozwoju raka szyjki macicy. Samo zakażenie może jednak istnieć bez jakichkolwiek nieprawidłowych zmian komórkowych, a układ odpornościowy wielu osób eliminuje je samoistnie.

Droga od zakażenia wysokoonkogennym HPV do raka zwykle nie jest szybkim procesem. Jeżeli infekcja utrzymuje się przez lata, u części kobiet mogą stopniowo powstawać zmiany przedrakowe. Właśnie po to wykonuje się badania przesiewowe, aby znaleźć takie nieprawidłowości odpowiednio wcześnie. Dodatni HPV HR należy więc rozumieć jako sygnał zwiększonego ryzyka wymagający dalszej kontroli, a nie jako informację, że nowotwór już istnieje.

Co dzieje się automatycznie po dodatnim wyniku HPV HR na NFZ?

Największą zaletą nowego schematu jest to, że pacjentka nie musi wracać do gabinetu tylko po to, aby ponownie pobrać materiał do cytologii. Wymaz pobierany jest na specjalne podłoże płynne, dzięki czemu ta sama próbka może służyć zarówno do wykonania testu molekularnego, jak i późniejszej oceny cytologicznej. Jeżeli HPV HR zostanie wykryty, laboratorium wykonuje cytologię płynną LBC.

Wynik LBC dostarcza drugiej części informacji. Test HPV odpowiada na pytanie, czy obecny jest wirus wysokiego ryzyka, natomiast cytologia pokazuje, czy w komórkach szyjki macicy występują nieprawidłowości. Połączenie obu wyników pozwala zdecydować, czy wystarczy obserwacja i ponowne badanie, czy pacjentka powinna przejść pogłębioną diagnostykę. To właśnie dlatego dodatni HPV HR jest początkiem dalszej ścieżki, a nie jej końcowym rozpoznaniem.

Co oznacza dodatni HPV HR, jeśli cytologia LBC jest prawidłowa?

Taki wynik oznacza, że wirus wysokiego ryzyka został wykryty, ale w aktualnie ocenianej próbce nie stwierdzono zmian komórkowych wymagających natychmiastowej pogłębionej diagnostyki. Jest to sytuacja znacznie mniej niepokojąca niż jednoczesny dodatni HPV i nieprawidłowa cytologia. Nie oznacza jednak, że o wyniku można całkowicie zapomnieć, ponieważ kluczowe staje się sprawdzenie, czy zakażenie z czasem ustąpi.

W obowiązującym programie NFZ po dodatnim HPV HR i prawidłowej cytologii LBC lekarz standardowo zaleca ponowne badanie profilaktyczne po 12 miesiącach. Krótszy odstęp wynika z konieczności sprawdzenia, czy wirus nadal jest obecny. Jeśli zakażenie przestaje być wykrywalne, ryzyko wyraźnie się zmniejsza. Jeżeli natomiast ten sam problem utrzymuje się, potrzebna może być dalsza obserwacja lub diagnostyka zgodnie z aktualnym wynikiem i oceną medyczną.

Co oznacza dodatni HPV HR i nieprawidłowa cytologia LBC?

Jeżeli oprócz obecności HPV wysokiego ryzyka cytologia wykazuje nieprawidłowości w komórkach szyjki macicy, potrzebna jest dokładniejsza ocena. Szczególne znaczenie mają zmiany określane jako dysplastyczne, ponieważ mogą odpowiadać stanom przedrakowym o różnym stopniu zaawansowania. Nadal jednak nie oznacza to automatycznego rozpoznania raka. Cytologia jest badaniem przesiewowym i wskazuje, że określony obszar wymaga dalszego sprawdzenia.

Kolejnym etapem może być kolposkopia, podczas której ginekolog ogląda szyjkę macicy w powiększeniu i dokładniej ocenia podejrzane miejsca. Jeżeli istnieją wskazania, podczas badania można pobrać wycinek tkanki do badania histopatologicznego. To właśnie histopatologia pozwala znacznie dokładniej określić charakter zmian. Dopiero na podstawie całej ścieżki diagnostycznej podejmuje się decyzję, czy wystarczy obserwacja, czy potrzebne jest leczenie.

Kiedy dodatni HPV HR prowadzi do kolposkopii i biopsji?

Samo wykrycie wirusa nie oznacza, że każda pacjentka zostanie natychmiast skierowana na biopsję. O dalszym postępowaniu decyduje przede wszystkim wynik wykonanej następnie cytologii LBC oraz całość obrazu klinicznego. Jeśli cytologia jest prawidłowa, standardową ścieżką może być ponowna kontrola po roku. Jeśli natomiast wykryte zostaną zmiany dysplastyczne, lekarz może skierować pacjentkę na kolposkopię.

Podczas kolposkopii szyjka macicy jest oceniana przy użyciu specjalnego urządzenia pozwalającego zobaczyć tkanki w dużym powiększeniu. Lekarz może zastosować odpowiednie odczynniki uwidaczniające obszary wymagające szczególnej uwagi. Jeżeli znajdzie podejrzaną zmianę, może pobrać fragment tkanki. Biopsja nie jest więc wykonywana dlatego, że test HPV wyszedł dodatnio, ale dlatego, że kolejne etapy diagnostyczne wskazują na potrzebę dokładniejszego sprawdzenia konkretnych zmian.

Jak często dodatni wynik HPV HR występuje wśród kobiet korzystających z programu?

Dane NFZ z pierwszego okresu funkcjonowania nowego schematu pokazują, że wynik dodatni nie jest sytuacją wyjątkową. Według danych dostępnych do połowy lipca 2026 roku dodatni HPV HR stwierdzono w około 8,25 proc. ocenionych badań. Oznaczało to ponad 52 tys. kobiet, u których z tej samej próbki wykonano następnie cytologię płynną LBC. Skala pokazuje, jak często można zetknąć się z takim wynikiem w populacji.

Co ważne, wykrycie wirusa nie oznaczało jednocześnie nieprawidłowego wyniku cytologii u każdej z tych kobiet. NFZ informował, że zmiany komórkowe stwierdzono w około 54 proc. wykonanych w tej grupie badań LBC. Pokazuje to sens dwuetapowego schematu. Najpierw identyfikowana jest grupa z HPV wysokiego ryzyka, a następnie cytologia pomaga ustalić, u których pacjentek widoczne są również nieprawidłowości komórkowe wymagające odpowiedniego postępowania.

Czy zakażenie HPV HR może zniknąć samo bez leczenia?

Tak. Większość zakażeń HPV jest przejściowa i układ odpornościowy potrafi doprowadzić do sytuacji, w której wirus przestaje być wykrywalny. Dotyczy to również wielu infekcji typami wysokiego ryzyka. Z tego powodu sam dodatni wynik nie jest wskazaniem do leczenia przeciwwirusowego mającego "usunąć HPV", ponieważ nie istnieje standardowy lek eliminujący samą infekcję z organizmu w taki sposób jak antybiotyk działający na określoną bakterię.

Najważniejsza staje się obserwacja tego, czy zakażenie ustępuje, czy utrzymuje się przez dłuższy czas. To właśnie przetrwałe zakażenie wysokoonkogennym typem HPV zwiększa ryzyko powstania zmian przedrakowych. Dlatego kobieta z prawidłową cytologią po dodatnim HPV nie otrzymuje informacji "wszystko jest w porządku, proszę wrócić za pięć lat", lecz jest obejmowana wcześniejszą kontrolą. Regularność kolejnych badań ma ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa.

Dlaczego przetrwałe zakażenie HPV HR jest ważniejsze niż pojedynczy dodatni wynik?

Organizm bardzo często radzi sobie z wirusem bez jakichkolwiek trwałych konsekwencji. Problem pojawia się wtedy, gdy infekcja onkogennym HPV utrzymuje się przez długi czas. Komórki szyjki macicy pozostają wtedy pod wpływem wirusa i u części kobiet mogą stopniowo pojawiać się nieprawidłowości. Proces rozwoju raka szyjki macicy najczęściej trwa wiele lat, dlatego istnieje duża przestrzeń do skutecznego wykrywania i leczenia stanów przedrakowych.

Właśnie na tej wiedzy opiera się nowy model badań. Test HPV HR pozwala znaleźć kobiety, u których istnieje czynnik ryzyka, zanim jeszcze pojawi się zaawansowana choroba. Następnie kolejne badania pozwalają sprawdzić, czy zakażenie było przejściowe, czy stało się przetrwałe i czy doszło już do zmian komórkowych. Dlatego niezwykle ważne jest, aby po dodatnim wyniku nie zignorować zaleconej kontroli po 12 miesiącach nawet wtedy, gdy pierwsza cytologia LBC była prawidłowa.

Czy dodatni HPV HR oznacza niedawne zakażenie wirusem?

Nie. Na podstawie dodatniego wyniku nie można wiarygodnie określić, kiedy doszło do zakażenia. HPV może pozostawać niewykrywalny przez długi czas, a następnie ponownie stać się wykrywalny. Dlatego wynik otrzymany dzisiaj nie oznacza automatycznie, że do zakażenia doszło w ciągu ostatnich tygodni lub miesięcy. U niektórych osób infekcja mogła zostać nabyta znacznie wcześniej.

To szczególnie ważne w relacjach partnerskich. Dodatni test nie jest dowodem zdrady i nie pozwala ustalić, który partner ani kiedy przekazał wirusa. HPV jest niezwykle powszechny, a zakażenia często przebiegają całkowicie bezobjawowo, dlatego wiele osób nigdy nie wie, że miało kontakt z wirusem. Interpretowanie wyniku jako informacji o zachowaniu partnera może więc prowadzić do nieuzasadnionych wniosków i niepotrzebnego napięcia.

Czy partner kobiety z dodatnim HPV HR również powinien wykonać test?

W przypadku partnerów nie stosuje się prostego schematu analogicznego do badań przesiewowych szyjki macicy. Nie istnieje rutynowy program, w którym mężczyzna będący partnerem kobiety z dodatnim HPV HR wykonuje standardowy test w celu ustalenia, czy "ma ten sam wirus". Partnerzy często dzielą ekspozycję na HPV, ale w większości przypadków zakażenie przebiega bezobjawowo i samoistnie ustępuje.

Jeżeli pojawiają się konkretne zmiany, objawy albo inne czynniki zdrowotne, sytuację powinien ocenić odpowiedni lekarz. Sam dodatni wynik u kobiety nie oznacza natomiast, że partner wymaga automatycznie specjalistycznej diagnostyki. Warto również pamiętać, że typy HPV odpowiedzialne za brodawki płciowe nie są tym samym co typy wysokoonkogenne będące głównym przedmiotem programu profilaktyki raka szyjki macicy.

Czy dodatni HPV HR może wystąpić u kobiety zaszczepionej przeciw HPV?

Tak. Szczepienie bardzo istotnie zmniejsza ryzyko zakażeń szczególnie niebezpiecznymi typami wirusa i rozwoju związanych z nimi zmian, ale nie powoduje, że kobieta przestaje potrzebować badań przesiewowych. Zakres ochrony zależy od zastosowanej szczepionki, wieku w momencie szczepienia oraz tego, czy do kontaktu z wirusem doszło wcześniej. Dlatego zaszczepiona osoba nadal powinna korzystać z programu zgodnie z obowiązującymi zasadami.

Szczepienie i test HPV HR nie konkurują ze sobą, lecz stanowią dwa elementy profilaktyki. Szczepionka ma przede wszystkim zapobiegać zakażeniom typami odpowiedzialnymi za dużą część nowotworów, natomiast badanie przesiewowe pozwala wykryć obecność wirusa wysokiego ryzyka oraz odpowiednio wcześnie reagować. Nawet bardzo skuteczna profilaktyka pierwotna nie oznacza więc rezygnacji z regularnego sprawdzania szyjki macicy.

Czy koniec tradycyjnej cytologii oznacza, że cytologii nie będzie można już wykonać?

Nie. Zmiana dotyczy jej miejsca w bezpłatnym Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy. Klasyczna cytologia nie jest od sierpnia podstawowym badaniem przesiewowym programu, ale nie została zakazana jako metoda diagnostyczna. Lekarz może wykorzystywać badania cytologiczne w innych sytuacjach klinicznych, jeżeli istnieją ku temu odpowiednie wskazania.

Co więcej, cytologia w nowszej postaci nadal jest integralną częścią programu. Cytologia płynna LBC jest wykonywana właśnie wtedy, gdy test HPV HR daje wynik dodatni. Można więc powiedzieć, że cytologia nie zniknęła, lecz została przesunięta na drugi etap diagnostyki i skoncentrowana na grupie kobiet, u których wykryto wirusa wysokiego ryzyka. Taki system pozwala bardziej precyzyjnie wykorzystywać oba rodzaje badań.

Kto może wykonać bezpłatny test HPV HR w ramach NFZ?

Program obejmuje obecnie kobiety w wieku od 25 do 64 lat spełniające kryteria kwalifikacji. Do skorzystania z badania nie trzeba posiadać skierowania od lekarza rodzinnego ani ginekologa. Można zgłosić się bezpośrednio do poradni położniczo-ginekologicznej realizującej program lub do wybranej poradni podstawowej opieki zdrowotnej, w której świadczenie wykonuje położna posiadająca odpowiednie uprawnienia.

Wizytę można również znaleźć poprzez centralną e-rejestrację dostępną w Internetowym Koncie Pacjenta i aplikacji mojeIKP. W praktyce ma to zmniejszyć jedną z najważniejszych barier profilaktyki - konieczność samodzielnego telefonowania do wielu placówek w poszukiwaniu terminu. Badanie jest świadczeniem profilaktycznym i nie wymaga występowania żadnych objawów. Jego główną wartością jest właśnie możliwość wykrycia ryzyka u kobiety, która czuje się całkowicie zdrowa.

Jak często wykonuje się test HPV HR po wyniku ujemnym?

Przy ujemnym wyniku HPV HR standardowy odstęp pomiędzy badaniami jest znacznie dłuższy niż w dawnym schemacie opartym na klasycznej cytologii. Test HPV HR wykonuje się zasadniczo co pięć lat, choć w określonych sytuacjach harmonogram może być inny i zależy od wcześniejszych rezultatów oraz zaleceń lekarza. Ujemny wynik oznacza bardzo niskie aktualne ryzyko związane z obecnością wysokoonkogennego HPV.

Dłuższy odstęp nie oznacza słabszej profilaktyki. Wynika z wysokiej skuteczności molekularnego wykrywania czynnika odpowiedzialnego za rozwój zdecydowanej większości przypadków raka szyjki macicy. Zupełnie inaczej wygląda harmonogram po wyniku dodatnim. Jeżeli HPV HR zostanie wykryty, a późniejsza cytologia LBC pozostaje prawidłowa, kolejna kontrola jest zalecana już po 12 miesiącach. Program dopasowuje więc częstotliwość badań do poziomu ryzyka.

Czy brak objawów oznacza, że dodatni wynik HPV HR nie jest groźny?

Nie można oceniać znaczenia infekcji na podstawie samopoczucia. Zakażenie HPV bardzo często przebiega bezobjawowo, a również wczesne zmiany przedrakowe szyjki macicy mogą nie powodować żadnych dolegliwości. To właśnie dlatego badania przesiewowe są potrzebne. Gdyby profilaktyka opierała się wyłącznie na pojawieniu się objawów, część chorób byłaby wykrywana znacznie później.

Jednocześnie dodatni wynik przy braku objawów nadal nie oznacza, że pacjentka jest chora na raka. Oznacza jedynie konieczność przejścia kolejnych etapów zgodnie z programem. Najważniejszym błędem byłoby zignorowanie wyniku właśnie dlatego, że "nic nie boli". Rak szyjki macicy należy do chorób, w których prawidłowo prowadzona profilaktyka pozwala wykrywać zmiany na etapie, kiedy można skutecznie zapobiec ich dalszemu rozwojowi.

Czy można czekać na kolejne badanie przesiewowe, jeśli wcześniej pojawią się niepokojące objawy?

Nie. Pięcioletni odstęp po ujemnym HPV HR dotyczy badań profilaktycznych wykonywanych u kobiet bez objawów. Jeśli pomiędzy badaniami pojawią się niepokojące dolegliwości, nie należy czekać na termin kolejnego testu przesiewowego. Szczególnie znaczenie mogą mieć nietypowe krwawienia, między innymi krwawienie po stosunku, pomiędzy miesiączkami lub po menopauzie, a także inne utrzymujące się objawy ze strony narządu rodnego.

W takiej sytuacji potrzebna jest konsultacja lekarska i diagnostyka dostosowana do objawów. Screening i diagnostyka to dwa różne procesy. Test HPV HR jest znakomitym narzędziem profilaktycznym dla populacji bez objawów, ale nie zastępuje indywidualnej oceny ginekologicznej, gdy coś zaczyna niepokoić pacjentkę. Nawet wcześniejszy prawidłowy wynik badania nie powinien być powodem odkładania konsultacji w przypadku nowych objawów.

Dlaczego test HPV HR jest obecnie uznawany za lepszy punkt wyjścia niż tradycyjna cytologia?

Klasyczna cytologia poszukuje zmian, które już pojawiły się w komórkach. Test molekularny przesuwa moment wykrywania ryzyka wcześniej, ponieważ sprawdza obecność wirusa, którego przetrwałe zakażenie odpowiada za rozwój niemal wszystkich przypadków raka szyjki macicy. Dzięki temu kobieta może zostać objęta dokładniejszą obserwacją jeszcze zanim dojdzie do poważniejszych zmian cytologicznych.

Nowy schemat pozwala jednocześnie ograniczyć liczbę niepotrzebnych badań u kobiet z bardzo niskim ryzykiem. Ujemny HPV HR pozwala wydłużyć standardowy odstęp, natomiast wynik dodatni automatycznie uruchamia cytologię LBC. System nie opiera się więc na jednym badaniu, lecz na połączeniu dwóch metod stosowanych w odpowiedniej kolejności. Właśnie taka selekcja ma zwiększyć skuteczność profilaktyki i pozwolić szybciej wyłapywać osoby rzeczywiście wymagające dalszej diagnostyki.

Co powinna zapamiętać kobieta, która otrzyma dodatni wynik HPV HR?

Przede wszystkim dodatni wynik nie oznacza raka i nie jest powodem do zakładania najgorszego scenariusza. Oznacza wykrycie wirusa wysokiego ryzyka, który u większości zakażonych osób nie prowadzi do nowotworu. Najważniejsze jest sprawdzenie wyniku wykonanej automatycznie cytologii LBC oraz zastosowanie się do dalszych zaleceń. Jeśli cytologia jest prawidłowa, standardowo potrzebna jest kontrola po 12 miesiącach. Jeżeli wykryje zmiany wymagające sprawdzenia, kolejnym krokiem może być kolposkopia.

Nowy program jest skonstruowany właśnie tak, aby dodatniego wyniku nie pozostawiać bez dalszej oceny. Kobieta nie musi samodzielnie decydować, czy potrzebuje klasycznej cytologii, ani organizować kolejnego pobrania próbki. Najważniejsze jest kontynuowanie ścieżki i nieopuszczanie zaleconych kontroli. Od 1 sierpnia 2026 roku profilaktyka raka szyjki macicy na NFZ zaczyna się od HPV HR, ale jej cel pozostaje ten sam - wykryć ryzyko i ewentualne zmiany wystarczająco wcześnie, aby nie dopuścić do rozwoju zaawansowanej choroby.